Szczawnica · Pieniny
Uzdrowisko w dolinie Grajcarka, między wapiennymi Pieninami a zalesionym Beskidem Sądeckim. Nazwę dały mu szczawy - źródła wody mineralnej - a charakter nadali Szalayowie, flisacy i górale pienińscy.
Położenie
Szczawnica leży w południowej Małopolsce, w powiecie nowotarskim, na pograniczu Pienin i Beskidu Sądeckiego. Miasto wypełnia dolinę Grajcarka - potoku, który zaczyna się w Jaworkach z połączenia Białej i Czarnej Wody, a po około 15 kilometrach wpada do Dunajca tuż obok charakterystycznej skały Kotuńki. Za mostem nad jego ujściem zaczyna się Droga Pienińska.
Od południa nad miastem wznoszą się wapienne Małe Pieniny z Palenicą i Szafranówką, od północy zalesione Pasmo Radziejowej, najwyższa część Beskidu Sądeckiego. Główna zabudowa leży na wysokości 430-520 m n.p.m., ale rozproszone przysiółki wspinają się wysoko na stoki - Przysłop leży na 830 metrach.
Przez wieki Szczawnica była dwiema wsiami i ten podział widać do dziś: niżej leży Szczawnica Niżna, wyżej Szczawnica Wyżna, a między nimi centrum. W boczną dolinkę Szczawnego Potoku wspina się dzielnica zdrojowa z Placem Dietla i Parkiem Górnym.
Pod miastem styka się flisz karpacki - piaskowce i łupki Beskidu - z wapieniami Pienińskiego Pasa Skałkowego. W te skały wdzierały się kiedyś drobne intruzje magmy andezytowej, których wychodnie widać na Jarmucie i Bryjarce. Właśnie w ich pobliżu wypływają szczawnickie wody mineralne.
Historia
Przez większość swojej historii Szczawnica była zwykłą górską wsią. Uzdrowiskiem stała się dopiero w XIX wieku - dzięki jednej rodzinie.
Bolesław Wstydliwy przekazał Pieniny swojej żonie Kindze, a ta zrzekła się ich na rzecz klasztoru klarysek w Starym Sączu. Około 1350 roku region wrócił do króla Kazimierza Wielkiego.
Z tego roku pochodzi najstarszy zachowany dokument wspominający Szczawnicę, choć wieś istniała zapewne wcześniej. W XVI wieku była siedzibą sołectwa w starostwie czorsztyńskim.
Austria zajęła starostwa nowotarskie, czorsztyńskie i sądeckie jeszcze przed I rozbiorem. Szczawnica dzieliła się wtedy na dwie gminy: Szczawnicę Wyżną i Szczawnicę Niżną.
Dobra szczawnickie kupiła od władz austriackich Józefina Szalay. Razem z mężem Stefanem nadała nazwy pierwszym źródłom i zaczęła butelkować oraz sprzedawać wodę.
Syn Stefana przejął Szczawnicę i zrobił z niej uzdrowisko: rozbudował Park Górny, postawił pensjonaty, łazienki, restaurację i kaplicę zdrojową, a w 1857 roku wydał pierwszy przewodnik po Szczawnicy. Około 1860 roku w sezonie przyjeżdżało tu około 1200 gości.
Józef Szalay zmarł w Szczawnicy, a zgodnie z jego testamentem zakłady zdrojowe przeszły na własność Akademii Umiejętności w Krakowie. Akademia kontynuowała też rozpoczętą przez niego budowę Drogi Pienińskiej.
Uzdrowisko kupił hrabia Adam Stadnicki. Wyremontował domy zdrojowe, powiększył Park Górny i zbudował Inhalatorium (1934-1936) oraz sanatorium Modrzewie.
18 marca 1948 roku uzdrowisko przejęło państwo. Od lat 60. do 80. XX wieku powstały w Szczawnicy duże sanatoria i domy wczasowe.
22 lipca 1962 roku Szczawnica została miastem. W latach 1973-1982 tworzyła jedno miasto z Krościenkiem, pod nazwą Szczawnica-Krościenko.
Jaworki i Szlachtowa odzyskały status wsi, a powierzchnia miasta zmniejszyła się z 87,9 do 32,9 km². Obie miejscowości nadal należą do gminy Szczawnica.
Uzdrowisko
Szczawnickie wody to szczawy alkaliczno-słone: bogate w związki sodu i chlorki, z domieszką bromków, boru i jodu. Miasto leży w tak zwanej prowincji szczaw karpackich - rozległym pasie, w którym z głębi ziemi wypływają wody nasycone dwutlenkiem węgla.
Wody wykorzystuje się głównie w leczeniu górnych dróg oddechowych i chorób przewodu pokarmowego, w kuracji pitnej i w inhalacjach. Można ich spróbować w pijalni - to jednak woda lecznicza, a nie stołowa, o wyraźnie słonym smaku. Przy kuracji ilość i porę picia ustala lekarz.
Źródła noszą imiona, m.in.:
Zabytki
Najcenniejsza część miasta powstała w XIX wieku wokół źródeł. Drewniane wille z werandami stoją tu do dziś, wiele z nich wpisano do rejestru zabytków.
„Rynek szczawnicki” ukształtował się po 1853 roku, gdy uregulowano Potok Szczawny. W 1865 roku stanął tu obelisk krakowskiego lekarza Józefa Dietla, przyjaciela Szalaya, od którego plac wziął nazwę. Wokół stoją zabytkowe wille: Pałac, Stara Kancelaria, Szwajcarka, Holenderka i Nad Zdrojami.
Architektura zdrojowaPark założony w 1824 roku, od 2002 roku imienia Adama Stadnickiego. Są w nim neogotycka kaplica zdrojowa z lat 1844-1847, Inhalatorium z lat 30. XX wieku, Dworzec Gościnny z 1884 roku i wille Palma, Szalay i Alma.
Wieczór w Parku Górnym
Drugi z parków zdrojowych, nad Grajcarkiem. Stoją w nim drewniana altana widokowa z lat 1861-1865, altana muzyczna i kaplica Matki Bożej Częstochowskiej, budowana w latach 1867-1876.
Park DolnyNa niektórych domach wiszą drewniane tablice z malowidłem i podpisem, na przykład „Pod smokiem”. Pomysł przypisuje się Józefowi Szalayowi - godło oznaczało, że w domu można wynająć pokój. Pisarka Deotyma zanotowała w 1860 roku, że każda chata ma swoje godło na białej tablicy. Od godeł wzięły się potem przydomki rodzin. Większość oryginałów zniszczyła pogoda, a w latach 70.-90. XX wieku odtworzono je z inicjatywy Pienińskiego Oddziału PTTK.
Nad miastem, na Bryjarce (679 m), krzyż stoi od 1860 roku. Gdy w 1902 roku burza złamała drewniany, żelazny wykonała krakowska firma Józefa Góreckiego - ta sama, która rok wcześniej zrobiła krzyż na Giewoncie. Przed I wojną światową wejście na Bryjarkę uchodziło wśród kuracjuszy za dowód powrotu do zdrowia.
Wejście na BryjarkęLudzie i tradycje
Szczawniccy górale to osobna grupa etnograficzna, choć z wyraźnymi wpływami Spiszu i Podhala. Najłatwiej rozpoznać ją po stroju męskim: jaskrawoniebieska kamizelka z bogatym haftem, biała koszula i czarny kapelusz z paskiem z muszelek. Tak ubrani są flisacy. Haft z motywem korony na paradnych cuchach ma być, według tradycji, pamiątką wizyty króla Jana Kazimierza.
Górale pienińscyJuż w XIX wieku spływ przełomem był największą atrakcją dla kuracjuszy - często z kapelą, strzelbami i pochodniami. Pierwsze takie spływy organizował Józef Szalay. Tratwy z kilku dłubanek, prowadzone drągami, kończą dziś spływ w Szczawnicy, przy przystani obok Drogi Pienińskiej.
Flisacy pienińscySzlachtowa i Jaworki, położone wyżej w dolinie Grajcarka, tworzyły Ruś Szlachtowską - najdalej na zachód wysunięte skupisko wsi łemkowskich w Polsce. Zasiedlili je pasterze wołoscy, a po II wojnie światowej ludność wysiedlono. Zostały dawne cerkwie, a w Szlachtowej działa Muzeum Pienińskie im. Józefa Szalaya.
Łemkowie w dolinie GrajcarkaZa czasów Szalaya przyjeżdżali tu m.in. Cyprian Kamil Norwid, Józef Ignacy Kraszewski, Adam Asnyk, Henryk Sienkiewicz, Maria Konopnicka, Bolesław Prus i Jan Matejko. Wojciech Gerson malował pienińskie pejzaże, w tym „Widok na Trzy Korony”. Sienkiewicz był też honorowym członkiem szczawnickiej straży pożarnej, założonej w 1885 roku.
Muzeum UzdrowiskaPrzyroda
Część miasta leży w Pienińskim Parku Narodowym, pierwszym w Polsce, a wokół są obszary Natura 2000 i Popradzki Park Krajobrazowy. Najważniejsze miejsca są w zasięgu spaceru albo krótkiego dojazdu.
Droga Pienińska - 9 km
Dunajec przeciska się tu między wapiennymi ścianami Pienin. Tratwy flisaków kończą spływ w Szczawnicy, a wzdłuż rzeki biegnie zamknięta dla samochodów Droga Pienińska - aż do Czerwonego Klasztoru na Słowacji.
Zobacz
747 m n.p.m.
Po drugiej stronie Dunajca, na który przeprawia się promem. Na szczycie rosną reliktowe sosny - badania z lat 90. oszacowały wiek najstarszych na około 550 lat. Południowa ściana opada ponad 300 metrów do rzeki.
Zobacz982 m n.p.m.
Najwyższa góra Pienin Środkowych, z platformą widokową na Okrąglicy. Ze Szczawnicy dochodzi się tu grzbietem przez Sokolicę - to jedna z najpiękniejszych tras w Pieninach.
Zobacz
rezerwat od 1963 r.
Około 800 metrów skalnego wąwozu w Jaworkach, z potokiem Kamionka i Wysoką Skałą, która ma 120 metrów. W dawnych wiekach szukano tu skarbów, a w skałach zostały szyby po poszukiwaczach złota.
Zobacz
Małe Pieniny
Kolej krzesełkowa wwozi na grzbiet Małych Pienin tuż nad miastem. Zimą działa tu stok narciarski, latem stąd zaczyna się wędrówka granią z widokiem na Tatry.
Zobacz1262 m n.p.m.
Najwyższy szczyt Beskidu Sądeckiego, z wieżą widokową. Pasmo Radziejowej zamyka dolinę Grajcarka od północy, a jego stoki zaczynają się tuż za ostatnimi domami miasta.
ZobaczKiedy przyjechać
Od kwietnia na Dunajec wracają tratwy flisaków. Na szlakach jest pusto, a z Drogi Pienińskiej widać przełom, zanim zasłonią go liście.
Szczawnica po sezoniePełny sezon: spływ, kolej na Palenicę, deptak nad Grajcarkiem i najwięcej wydarzeń. Noclegi warto rezerwować wcześniej.
Szczawnica latemZłote buczyny na stokach Pienin i spokojniejsze szlaki. Spływy trwają do końca października, a lokalne firmy dają rabaty poza sezonem.
Szczawnica jesieniąNarty na Palenicy i w Jaworkach, kuligi, lodowisko i zimowe wejście do Wąwozu Homole.
Szczawnica zimąDojazd
Do Szczawnicy prowadzi droga wojewódzka nr 969 (Nowy Targ - Nowy Sącz) przez Krościenko nad Dunajcem, a dalej krótka droga powiatowa wzdłuż Dunajca. Na miejscu najwygodniej zostawić auto na parkingu i poruszać się pieszo. Gdzie zaparkować
Z dworca autobusowego w Szczawnicy są połączenia m.in. z Krakowem, Nowym Targiem i Nowym Sączem, a lokalne busy kursują do Krościenka i Jaworek. Komunikacja i rozkłady
Szczawnica nie ma linii kolejowej - jej brak już przed I wojną światową hamował rozwój uzdrowiska. Najbliższe stacje są w Nowym Targu i Nowym Sączu, dalej trzeba jechać autobusem.
Drogą Pienińską, zamkniętą dla samochodów, dojdziesz albo dojedziesz rowerem do Czerwonego Klasztoru - to około 9 km wzdłuż Dunajca. Najbliższe drogowe przejście graniczne jest w Niedzicy, około 20 km od miasta.
Pytania
W województwie małopolskim, w powiecie nowotarskim, w dolinie potoku Grajcarek na pograniczu Pienin i Beskidu Sądeckiego. Na zachodnim skraju miasta Grajcarek wpada do Dunajca, a przez góry na południu biegnie granica ze Słowacją.
Od szczaw - tak górale nazywali źródła wody mineralnej, które wypływają w dolinie. Szczawy są naturalnie nasycone dwutlenkiem węgla, a szczawnickie mają dodatkowo słony smak.
Rodzina Szalayów. Józefina i Stefan Szalayowie kupili dobra szczawnickie w 1828 roku i zaczęli sprzedawać wodę ze źródeł, a ich syn Józef od 1839 roku zbudował z tego kurort: park, pensjonaty, łazienki i kaplicę zdrojową.
Na 1 stycznia 2024 roku miasto zamieszkiwało 5208 osób. Cała gmina, razem z Jaworkami i Szlachtową, jest większa.
22 lipca 1962 roku. Wcześniej była wsią uzdrowiskową, a przez wieki dwiema osobnymi wsiami: Szczawnicą Wyżną i Szczawnicą Niżną.
Nie, Szczawnica nie ma linii kolejowej. Najbliższe stacje są w Nowym Targu i w Nowym Sączu, skąd dalej jedzie się autobusem. Do Szczawnicy kursują też autobusy bezpośrednio z Krakowa.
Tak. Drogą Pienińską, zamkniętą dla samochodów, idzie się albo jedzie rowerem wzdłuż Dunajca do Czerwonego Klasztoru, około 9 km. Najbliższe drogowe przejście do Słowacji jest w Niedzicy, około 20 km od miasta.
Wody szczawnickie wykorzystuje się głównie w leczeniu górnych dróg oddechowych i chorób przewodu pokarmowego, w kuracji pitnej i w inhalacjach. Kurację ustala lekarz uzdrowiskowy.
