Ruś Szlachtowska i Łemkowie
Cztery wsie, których mieszkańców wysiedlono, i ślady, które po nich zostały
Szlachtowa, Jaworki, Biała Woda i Czarna Woda tworzyły najdalej na zachód wysuniętą enklawę łemkowską. W latach czterdziestych XX wieku ich mieszkańców wysiedlono niemal w całości. Zostały cerkwie, kapliczki i puste doliny.
- Wsie
- Szlachtowa, Jaworki, Biała Woda, Czarna Woda
- Charakter
- najbardziej wysunięta na zachód grupa łemkowska
- Wysiedlenia
- 1945-1947, do ZSRR i w ramach akcji Wisła
- Co zostało
- dwie dawne cerkwie, cmentarze, kapliczki przydrożne
Kim byli mieszkańcy tych dolin
Łemkowie to grupa etniczna zamieszkująca przez wieki północne stoki Karpat, od Beskidu Niskiego po Pieniny. Posługiwali się własnym dialektem, w większości wyznawali grekokatolicyzm, prowadzili gospodarkę pasterską i leśną.
Cztery wsie w dolinie Grajcarka i jego dopływów - określane wspólnie jako Ruś Szlachtowska - stanowiły zachodni kraniec tego obszaru. Od reszty Łemkowszczyzny oddzielał je pas wsi góralskich, co czyniło z nich wyspę.
Sąsiadowali ze Szczawnicą, gdzie ludność była polska i rzymskokatolicka. Współistnienie było codzienne: handel, praca, targi. Różnica religijna i językowa nie przeszkadzała w gospodarce.
Wysiedlenia
Po drugiej wojnie światowej ludność łemkowska z tych wsi została wysiedlona w dwóch etapach. Najpierw, w latach 1945-1946, część rodzin wyjechała lub została przesiedlona na teren Związku Radzieckiego. Reszta trafiła w 1947 roku, w ramach akcji Wisła, na ziemie zachodnie i północne Polski.
Wsie zasiedlono na nowo ludnością z okolicznych miejscowości. Biała Woda i Czarna Woda nie odrodziły się jako osady - dziś to doliny bez stałej zabudowy, z fundamentami dawnych domów pod trawą.
Szlachtowa i Jaworki funkcjonują dalej, ale ich mieszkańcy to już inna społeczność. Ciągłość została przerwana.
Co można dziś zobaczyć
Najwyraźniejszym śladem są dwie dawne cerkwie greckokatolickie: w Szlachtowej i w Jaworkach. Obie pełnią dziś funkcję kościołów rzymskokatolickich, ale zachowały pierwotną bryłę i część wyposażenia.
Przy drogach i na dawnych miedzach stoją kamienne kapliczki i krzyże z cyrylickimi napisami. W dolinie Białej Wody zachowały się resztki zabudowy i cmentarz.
Historię tej społeczności dokumentuje Muzeum Pienińskie w Szlachtowej, z ekspozycją poświęconą kulturze materialnej Rusi Szlachtowskiej.